خبر یزد - یزد - فرونشست زمین، دشتهای استان یزد را در بر گرفته است؛ بحرانی که حاصل دههها برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی است و حالازیرساختها را در معرض تهدید قرار داده است.
خبرگزاری مهر - گروه استانها، محدثه میرجلیلی؛ فرونشست در دشتهای استان یزد سالانه بیش از ۲۰ سانتیمتر برآورد میشود که چند برابر حد بحرانی جهانی است. علت اصلی این پدیده، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی و صنعت و خشکسالیهای پیاپی است که باعث فشردهشدن لایههای زیرزمینی و نشست غیرقابلبازگشت زمین شده است.
در بسیاری از آبخوانهای استان، سالانه بیش از نیم متر افت سطح آب ثبت میشود و تاکنون در ۹ آبخوان از مجموع حدود ۳۰ آبخوان استان، پدیده فرونشست زمین مشاهده شده است.
برگشتناپذیری فرونشست حتی با بارشهای مناسب
مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان یزد در گفتوگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه فرونشست زمین در یزد واقعیتی جاری و در حال پیشروی است گفت: بخشهایی از استان، بهویژه محدوده دشت یزد–اردکان، با شدت بیشتری درگیر آن شدهاند.
محمدجواد محجوبی ادامه داد: ریشه این وضعیت در برداشت مداوم و بیرویه از منابع آب زیرزمینی است، برداشتی که در طول سالها تعادل آبخوانها را به هم زده و آنها را با کسری شدید ذخیره مواجه کرده است.
وی گفت: فرونشست زلزلهای آرام و بیصدا است که برخلاف زمینلرزه، تخریبش ناگهانی نیست، اما چون در سکوت پیش میرود، کمتر جدی گرفته میشود؛ در حالی که پیامدهایش میتواند از یک زلزله معمولی هم ماندگارتر باشد.
گفت: پدیده فرونشست عملاً برگشتپذیر نیست. حتی اگر در مقطعی بارش خوبی رخ بدهد یا سیلابی جاری شود، زمینی که نشست کرده به حالت اول برنمیگردد و آبخوانی که فشرده شده، ظرفیت پیشین خود را از دست داده است.
محجوبی با تأکید بیشتر بر روی کنترل برداشت از سفرهها برخورد با چاههای غیرمجاز، هوشمندسازی چاههای مجاز، اصلاح مصرف در کشاورزی، استفاده از منابع جایگزین مثل پساب برای صنعت و پیگیری طرحهای انتقال آب راهکارهای برای این پدیده دانست و گفت: تا وقتی فشار روی آبهای زیرزمینی کم نشود، فرونشست متوقف نخواهد شد.
افت سالانه ۱۲ سانتیمتری دشت بافق و ۲۷ سانتیمتری دشت قطروم
مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد در ادامه به روند نگرانکننده افت سفرههای زیرزمینی در شهرستان بافق نیز اشاره کرد و گفت: دشت بافق سالانه ۱۲ سانتیمتر، دشت قطروم ۲۷ سانتیمتر و دشت درهانجیر ۱۱ سانتیمتر افت سطح آب دارند.
وی گفت: این نشان میدهد علیرغم هوشمندسازی چاهها، فشار بر آبخوانها همچنان ادامه دارد و پیامدهایی مانند فرونشست زمین، بهویژه در مناطقی که افت تجمعی بیشتری داشتهاند، دور از انتظار نیست.
وی ادامه داد: در این امر، نصب کنتور های هوشمند در حفظ منافع آبی نقش موثری دارند و تاکنون ۸۸ درصد چاههای صنعتی و خدماتی همچنین ۹۷ درصد چاههای کشاورزی به این کنتورها مجهز شدند.
هشدار درباره نفوذ آبهای شور کویر به سفرههای شیرین
رئیس گروه مطالعات آبهای زیرزمینی شرکت سهامی آب منطقهای یزد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به اینکه ۹ آبخوان از مجموع نزدیک به ۳۰ آبخوان استان یزد، فرونشست زمین دیده شده است؛ آماری که دامنه بحران را نه محدود، بلکه گسترده نشان میدهد گفت: سالانه بیش از نیم متر افت سطح آب در بسیاری از آبخوانهای استان ثبت میشود و در برخی مناطق، افت تجمعی سطح آب طی حدود سه دهه به ۲۸ متر رسیده است.
محمدعلی فهیمی ادامه داد: این ارقام یعنی فرونشست فقط یک هشدار نیست، بلکه واقعیتی است که اکنون در حال وقوع است.
وی افزود: در حالی که میانگین بارندگی سالانه کشور حدود ۲۵۰ میلیمتر است، اما همین عدد در استان یزد به حدود ۹۵ میلیمتر و در شهر یزد به تنها حدود ۵۰ میلیمتر میرسد. با نبود هیچ رودخانه دائمی در استان، تأمین آب بهطور کامل به سفرههای زیرزمینی چند هزار ساله وابسته شده است. در نتیجه برداشت بیرویه، جهت جریان طبیعی آبهای زیرزمینی تغییر کرده و در برخی مناطق، آبهای شور حاشیه کویر به سمت سفرههای شیرین حرکت میکنند.
فهیمی گفت: روشهای نوین آبیاری بهتنهایی راهحل نیستند، چون آب برگشتی به سفره در این روشها کمتر میشود و اگر صرفهجویی به کاهش برداشت از چاهها منجر نشود، وضعیت آبخوانها وخیمتر خواهد شد.
ضرورت پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه در ۹ دشت درگیر فرونشست
مدیرکل مدیریت بحران استانداری یزد در گفتوگو با خبرنگار مهر در پی تغییرات اقلیمی، خشکسالی را بزرگترین بحران استان دانست و گفت: پیامد آن، فرونشست زمین با نرخهای نگرانکننده در ۹ دشت استان، تشدید آتش سوزی جنگل ها و مراتع و وقوع طوفان های گرد و غبار است.
احسان بالاکتفی، از برگزاری جلساتی با مسئولان شهرستان اردکان در راستای ضرورت پایش مستمر و اقدامات پیشگیرانه در خصوص مخاطره فرونشست زمین در دشت یزد-اردکان خبر داد.
وی افزود: با توجه به اهمیت این موضوع، پایش دقیق و مداوم روند تغییرات زمین باید در اولویت برنامههای اجرایی قرار گیرد.
بالاکتفی در ادامه با اشاره به هشدارهای جوی و احتمال تشدید بارشها در پی پدیده النینو، از برنامهریزی و اقدامات فوری جهت رسوببرداری و لایروبی سیلبندها و بندهای خاکی در شهرستان اردکان خبر داد.
اکنون نشانههای فرونشست به صورت ترک در جادهها و ساختمانها، شکاف در دشتها، آسیب به قناتهای تاریخی و تهدید بافت جهانی یزد دیده میشود. این پدیده ظرفیت ذخیره آبخوانها را از بین میبرد و زیرساختهایی مانند خطوط ریلی و شبکههای انتقال انرژی را در معرض خطر قرار میدهد. برای مهار آن، انسداد چاههای غیرمجاز، نصب کنتور هوشمند، اصلاح الگوی کشت و پایش ماهوارهای فرونشست ضروری است؛ در غیر این صورت یزد همچنان روی زمینی سست و در حال فروریختن باقی خواهد ماند.