خبر یزد - خبرگزاری مهر - گروه استانها: استان کویری یزد که همواره به اقلیم خشک و گرم خود شهره بوده، در سالهای اخیر با پدیدهای فراتر از گرمای معمول مواجه شده است.
طوفانهای گردوغبار که نه تنها روزها که حتی شبهای این دیار تاریخی را نیز به کام شهروندان تلخ کرده است. آنچه پیشتر یک پدیده فصلی و موقتی محسوب میشد، در نیمه نخست تیر ۱۴۰۵ به بحرانی مستمر و فراگیر تبدیل شده؛ بحرانی که ریشه در خشکی تالابها، گرد و غبار معادن، کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از منابع آب، تخریب پوشش گیاهی و تغییرات اقلیمی در مقیاس منطقهای و جهانی دارد. ذرات معلق ناشی از طوفانهای خاکی، تنفس را حتی در فضاهای بسته نیز دشوار میسازند.
اردکان با ۱۰۳ روز ناسالم در صدر شهرهای آلوده؛ منشأ گردوغبار فرامنطقهای است
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان یزد، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با ارائه آماری تفکیکی از کیفیت هوای استان در سال ۱۴۰۴ اظهار داشت: تعداد روزهای بالاتر از حد استاندارد در شهرهای مختلف یزد ۶۸ روز، میبد ۷۲ روز، اردکان ۱۰۳ روز، بافق ۲۲ روز، مهریز ۳۵ روز و اشکذر ۶۵ روز. این آمار بر اساس میانگین ۲۴ ساعته ایستگاههای سنجش کیفیت هوا محاسبه شده است.
حسن اکبری، با تقسیمبندی روزهای ناسالم به دو نوع متفاوت، خاطرنشان کرد: نوع اول، آلودگی ناشی از وارونگی دما در روزهای سرد زمستان است که منشأ صنعتی و ترافیکی دارد. از حدود ساعت یک و نیم تا دو بامداد، پدیده سکون هوا رخ میدهد و آلایندهها در زیر لایه سرد حبس میشوند و تا ساعت ۹ تا ۱۰ صبح غلظت آلایندهها افزایش مییابد. این نوع آلودگی قابل برنامهریزی و کنترل است و ما با تشدید پایشها، برخورد با صنایع آلاینده، هوشمندسازی تشخیص آلودگی و محدودیت استقرار صنایع آلاینده در محور، درصدد کاهش آن هستیم.
وی اما نوع دوم را بسیار حادتر توصیف کرد و گفت: روزهای ناسالم مربوط به فصل بهار، تابستان و پاییز که ناشی از ناپایداری هوا و طوفانهای گردوغبار است، عملاً راهحل میانمدتی ندارند. منشأ اصلی این ریزگردها، کویرهای جنوب سمنان، اطراف تالاب گاوخونی و حتی کشورهایی نظیر عراق، عربستان و سوریه است. متأسفانه در تیرماه امسال تعداد روزهای ناپایدار و طوفانی ما قابلتوجه بود و غلظت ذرات معلق بسیار بالا رفت.
مدیرکل محیطزیست استان یزد با اشاره به نقش تغییر اقلیم و برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی در تشدید این بحران، تأکید کرد: در گذشته به دلیل وجود رطوبت و پوشش گیاهی در اطراف کویرها و تالابها، شدت گردوغبار بسیار کمتر بود، اما اکنون با خاک لخت و خشکی مواجهایم که با اندک وزش باد، بخش قابلتوجهی از آن در هوا معلق میشود. مقابله با این پدیده نیازمند عزم ملی، مدیریت منابع آب، حفظ پوشش گیاهی و حتی دیپلماسی زیستمحیطی با کشورهای همسایه است.
تثبیت ۵۶۱ هزار هکتار بیابان کافی نیست؛ نیاز به عزم فرابخشی داریم
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان یزد، در گفتوگو با خبرنگار مهر نگاه بلندمدتتری به این معضل دارد و بر نقش تخریب پوشش گیاهی در تشدید گردوغبار تأکید میکند.
رضا باقری اظهار داشت: در اقلیم خشک یزد، پوشش گیاهی همچون سپری دفاعی در برابر فرسایش بادی عمل میکند. متأسفانه خشکسالیهای پیدرپی، برداشت بیرویه از منابع آب و تغییر کاربری اراضی، این سپر را تخریب کرده و خاک را برای کوچکترین وزش باد آسیبپذیر ساخته است.
باقری با اشاره به اقدامات انجامشده، افزود: تاکنون طرحهای تثبیت بیابان در وسعتی بالغ بر ۵۶۱ هزار هکتار از اراضی استان اجرا شده است تا با استفاده از روشهای بیولوژیک و مکانیکی، از حرکت ماسههای روان جلوگیری شود. همچنین برنامههایی نظیر ترسیب کربن، حفظ بانک بذر گونههای بومی و مشارکت مردمی در طرح کاشت یک میلیارد درخت را دنبال میکنیم. اما واقعیت این است که این اقدامات زمانبر است و در کوتاهمدت نمیتواند پاسخگوی سرعت تخریب باشد.
مدیرکل منابع طبیعی استان یزد با تأکید بر لزوم هماهنگی بیندستگاهی، تصریح کرد: مقابله با ریزگردها نیازمند یک عزم فرابخشی است؛ وزارت نیرو باید مدیریت منابع آب را جدی بگیرد، جهاد کشاورزی از تغییر کاربری مراتع جلوگیری کند و ما نیز با پایشهای هوشمند و سنجش از دور، حفاظت از عرصههای طبیعی را تشدید کنیم. بدون هماهنگی این دستگاهها، هرگونه اقدام جزیرهای محکوم به شکست است.
چالش پیشبینی گردوغبار؛ از هشدار زرد تا طوفان در یزد
در کنار اقدامات محیطزیستی و منابع طبیعی، نقش هواشناسی در پیشبینی به موقع این پدیده، نقشی کلیدی است.
مدیرکل هواشناسی استان یزد، در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیچیدگی پیشبینی پدیده گردوغبار اظهار داشت: پیشبینی این پدیده به دلیل ماهیت دینامیکی و پیچیده جوّی، همواره با درجهای از عدم قطعیت همراه است. سامانههای گردوغبار معمولاً منشأ فرامنطقهای دارند و شدت و زمان دقیق ورود آنها به استان، وابسته به سرعت و جهت باد در لایههای میانی و فوقانی جو است که گاه تغییرات لحظهای آن، پیشبینی را با چالش مواجه میکند.
رضا برهانی با تأکید بر اینکه هشدارهای صادره بر اساس مدلهای عددی جهانی و دادههای ایستگاههای سینوپتیک صادر میشوند، تصریح کرد: هشدار زرد به معنای آمادهباش و هشدار نارنجی به معنای مخاطره جدی است. اما به دلیل ماهیت سیال و متغیر جوّی، ممکن است گاه شدت طوفان بیشتر یا کمتر از پیشبینی اولیه باشد. این موضوع مختص یزد نیست و در سطح جهانی نیز یکی از چالشهای اصلی هواشناسی محسوب میشود.
روایت مردم از شبهای بیخوابی و تنگی نفس
اما آنچه آمار و ارقام مسئولان را به چالش میکشد، واقعیت تلخی است که مردم هر روز و هر شب با آن دستوپنجه نرم میکنند.
شهروند یزدی در گفتوگو با خبرنگار مهر گفت: گاها هشدارهایی بابت گردوغبار صادر میشود که توجه میکنیم و از سفر جادهای در آن روز یا دیگر برنامهها خودداری میکنیم و چندان طوفان سهمگین اتفاق نمیافتد اما گاها که توجه چندانی به هشدار خرج نمیدهیم و وارد جاده میشویم ناگهان دیوارهای از گردوغبار جلوی چشم ما قد علم میکند. دید به صفر میرسد و ادامه رانندگی در حالی که هیچ دیدی از جاده نیست بسیار هولناک و خطرناک میشود.
وی ادامه داد: واقعاً قابل پیشبینی نیست؛ گاهی هشدار نارنجی میدهند و هیچ اتفاقی نمیافتد، گاهی با هشدار زرد، طوفانی میشود که تا ساعتها کرد و غبار آن در فضای منزل ماندگار است و کیفیت هوا نفس کشیدن ساده را سخت میکند.
یکی دیگر از شهروندان میگوید، به هشدارهای هواشناسی عادت کردهایم، مدتی قبل به دنبال هشدار گرد و غبار همه ادارات و مدارس تعطیل شد، اما اتفاقا آن روز شاخص آلودگی هوا نسبت به روزهای قبلتر یا بعدتر از آن بهتر بود. در واقع نه خبری از طوفان بود و نه گردوخاک شدید. از طرفی، برخی روزها شاخص کیفیت هوا به عدد ۵۰۰ میرسد و خبری از تعطیلی نیست.
از اقدامات پراکنده تا ضرورت یک مدیریت یکپارچه بحران
مردم با گلایه از شبهای بیخوابی، تنگی نفس و نااطمینانی از وضعیت جوی، خواستار یک مدیریت یکپارچه بحران هستند؛ راهکار اساسی و پایدار، تنها در گرو عزم ملی برای مدیریت منابع آب، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، معادن، مقابله با تغییر اقلیم و دیپلماسی زیستمحیطی با کشورهای همسایه برای تأمین حقابههای تالابها و دریاچههاست؛ راهکاری که زمانبر است اما ناگزیر از اجرای آن هستیم.