خبر یزد - خبرگزاری مهر - گروه استانها: در دل کویر مرکزی ایران، جایی که هر قطره آب چون گوهری حیاتبخش میدرخشد، تمدنی شکوفا شده که راز ماندگاری خود را در دانشی کهن دارد. قنات این شاهرگ زیرزمینی، روایتگر سفری شگفتانگیز از دل کوههای شیرکوه تا بستر خشک کویر است؛ سفر آب، حیاتی که قرنهاست نبض زندگی را در این سرزمین گرم میدارد.
مهندسی هوشمندانهای که نیاکان ما با تکیه بر آن، جریان آب را از دوردستهای کوهپایهها تا مزارع و باغات هدایت کردهاند، نه فقط سندی بر دانش آنان، بلکه پلی است میان گذشته و حال که امروز به عنوان میراثی جهانی، افتخار این سرزمین محسوب میشود.
با نگاهی به پیشینه کهنسال قنات زارچ، به عنوان طولانیترین قنات جهان، و نقش بیبدیل آن در تداوم حیات در دل کویر، به نظر میرسد این میراث ارزشمند، اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند عزمی جدی برای حفاظت و احیاست.
یزد؛ سرزمینی با هزاران قنات
بر اساس برآوردهای موجود، از مجموع حدود 37 تا 38 هزار قنات فعال در سراسر کشور، سهم استان یزد بسیار قابل توجه بوده و حدود 6500 رشته قنات در این خطه کویری شناسایی شده است. این تعداد، گواهی بر تعلق خاطر و دانش نیاکان این سرزمین برای مقابله با خشکی و تأمین آب شرب و کشاورزی است.
چالش فراروی قناتهای یزد
با وجود این پیشینه غنی، متأسفانه بسیاری از این قناتها در دهههای اخیر به دلایل مختلف از جمله خشکسالیهای پی در پی، حفر بیرویه چاههای عمیق و نیمهعمیق، و گسترش شهرنشینی، با خطر نابودی مواجه شدهاند. بر اساس گزارشهای موجود، از مجموع 6500 قنات استان، نزدیک به 4000 رشته غیرقابل استفاده شده و از مدار بهرهبرداری خارج شدهاند. این آمار هشداردهنده، بیانگر ضرورت توجه فوری به احیا و مرمت این میراث حیاتی است.
مرمت و احیا؛ گامی در مسیر نجات
خوشبختانه در سالهای اخیر، اقداماتی برای نجات و احیای قناتهای ارزشمند استان آغاز شده است. به عنوان نمونه، پروژه مرمت و ساماندهی قنات جهانی زارچ از سال 1394 آغاز شده و هدف احیای سازههای وابسته و بازگشایی مسیر گردشگری آن تا آسیاب وزیر در محله کوشکنو، همچنان ادامه دارد. این پروژه که شامل لایروبی، انسداد چاههای فاضلاب و مرمت بناهای تاریخی مسیر است، توانسته علاوه بر بهبود وضعیت این قنات، زمینهساز رونق گردشگری در استان شود.
در سطح کشور نیز اعتبارات قابل توجهی برای مرمت قناتها در نظر گرفته شده است. که نشاندهنده عزم ملی برای حفظ این میراث کهن است. با این حال، با توجه به تعداد بالای قناتهای غیرفعال در استان، این اقدامات نیازمند تسریع و گسترش بیشتری است.
با نگاهی به آمار و ارقام موجود، به روشنی میتوان دریافت که قناتها، تنها یادگاری از گذشته نیستند، بلکه راهکاری پایدار و کارآمد برای مدیریت منابع آبی در مناطق کویری محسوب میشوند. احیای این سازههای هوشمندانه، نه تنها به تأمین آب کشاورزی و شرب کمک میکند، بلکه میتواند به عنوان یک جاذبه گردشگری بینظیر، به رونق اقتصادی و اشتغالزایی در استان نیز بینجامد. تجربه موفق قنات زارچ در جذب 16 تا 17 هزار گردشگر در تعطیلات نوروز، گواهی بر این ظرفیت عظیم است.
بنابراین، ضروری است که با حمایت همهجانبه مسئولان شاهد تسریع در روند احیای قناتهای استان باشیم تا این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده نیز ماندگار شود و همچنان، نبض حیات را در کویر مرکزی ایران به تپش درآورد.
قنات جهانی زارچ، نه تنها یکی از کهنترین سازههای آبی جهان، بلکه شاهکاری بینظیر در مهندسی هیدرولیک محسوب میشود که قرنهاست نبض حیات را در منطقه کویری یزد به تپش درآورده است.
کهنترین و بلندترین شاهرگ آبی جهان
قنات زارچ با قدمتی که به دوران پیش از اسلام و دوره ساسانی مربوط است یکی از قدیمیترین قناتهای شناختهشده در جهان است. کارشناسان و معمران محلی، عمر این سازه عظیم را بین دو تا سه هزار سال تخمین زدهاند که نشاندهنده تعلق آن به دوران زرتشتیان است؛ چرا که مقطع مربعی شکل میلههای چاه آن، یکی از شاخصهای حفاری در آن دوره به شمار میرود و این ویژگی در میان قناتهای جهان منحصربهفرد است.
طول مسیر اصلی این قنات که از حوالی روستای فهرج آغاز میشود، با احتساب شاخههای فرعی، حدود 80 کیلومتر برآورد شده است. این آبراه زیرزمینی پس از گذر از روستاهایی چون خویدک، دهنو و اکرمیه، وارد بافت تاریخی شهر یزد شده و از محلههای مختلفی از جمله میدان امیرچقماق و مسجد جامع عبور میکند؛ سپس از شهر خارج شده و به سمت روستای زارچ حرکت میکند . این قنات که در سال 1384 با شماره 14830 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و در سال 2016 میلادی نیز به عنوان یکی از 11 قنات ایرانی، در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفته است.
قنات زارچ دارای سه شاخه اصلی با نامهای «شور»، «شیرین» و «ابراهیم خویدکی» است که در مجموع بیش از 2115 حلقه چاه در امتداد آنها حفر شده است متأسفانه در شرایط کنونی، به دلیل افت شدید سطح آبهای زیرزمینی در دهههای اخیر، تنها شاخه شور این قنات فعال باقی مانده و دو شاخه دیگر به تدریج خشک شدهاند.
احیای قناتها، راهکاری برای بحران کمآبی
مدیر پایگاه جهانی قنات در یزد، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با اشاره به چالشهای فراروی این میراث ارزشمند، اظهار داشت: قنات زارچ با 90 کیلومتر طول و بیش از 2115 حلقه چاه، نه تنها طولانیترین قنات ایران، بلکه یکی از شگفتانگیزترین سازههای آبی جهان است. متأسفانه در سالهای گذشته به دلیل اتصال فاضلابهای شهری به مسیر قنات و حفر بیرویه چاههای عمیق، این قنات در آستانه نابودی قرار گرفته بود.
ابراهیم کاظمنژند افزود: از سال 1394، پروژهای جامع برای نجات این میراث جهانی آغاز شد که شامل لایروبی مسیر 90 کیلومتری، انسداد چاههای فاضلاب متصل، حفر مادرچاه جدید برای افزایش دبی آب و مرمت سازههای وابسته از جمله آسیاب وزیر و آبانبار جنُک بوده است. این اقدامات سبب شد که قنات زارچ در سال 2022 میلادی، موفق به دریافت جایزه ممتاز حفاظت از یونسکو در منطقه آسیا و اقیانوسیه شود.
کاظمنژاد با تأکید بر لزوم بازنگری در مدیریت منابع آبی، خاطرنشان کرد: متأسفانه در دهههای 30 و 40، رویکرد حذف سیستم قناتی و جایگزینی چاهها بدون توجه به ساختار زمینشناسی، باعث افت شدید سطح آبهای زیرزمینی شد. امروزه بازگشت به دانش سنتی قنات، یا حداقل بهرهگیری از آن به عنوان مکمل سیستمهای مدرن، میتواند گامی مؤثر برای کاهش بحران کمآبی باشد.
ثبت 16 هزار بازدیدکننده از قنات جهانی زارچ
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت قنات جهانی زارچ در جذب گردشگران داخلی و خارجی گفت: این مسیر گردشگری که به همت پایگاه میراث جهانی قنات برنامهریزی شده، همهروزه میزبان علاقمندان به تاریخ و تمدن ایرانزمین است
سیدمحمد رستگاری افزود: گردشگران با ورود به یکی از پایابهای این قنات کهن، سفری نیمساعته را در عمق 30 متری زمین تجربه میکنند؛ سفری از کنار بزرگترین آسیاب زیرزمینی مربوط به دوره ایلخانی که در محله کوشکنو یزد واقع شده، تا گالریهای آبی و در نهایت خروج از طریق 70 پله تاریخی. این تجربه بینظیر، خاطرهای ماندگار از شکوه تمدن کاریز در شهر جهانی یزد برای مسافران رقم میزند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد با اشاره به استقبال کمنظیر از این جاذبه، اظهار داشت: قنات زارچ به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری استان، نقش مؤثری در رونق «گردشگری آب و قنات» ایفا میکند.
رستگاری خاطرنشان کرد: مرمت و ساماندهی پایابها و آبانبارهای تاریخی مسیر، از جمله اقداماتی است که با هدف ارتقای تجربه گردشگری و معرفی هرچه بهتر این میراث ارزشمند در دست اجراست. بر اساس آمارها، این قنات در تعطیلات نوروز سال 1404، میزبان بیش از 16 هزار بازدیدکننده بوده است.
تحقق یزد پایدار در گرو گردشگری پایدار
استاندار یزد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به محدودیتهای آبی و چالشهای زیستمحیطی استان، بر لزوم تغییر رویکرد از صنایع کارگری به اقتصاد مبتنی بر گردشگری پایدار تأکید کرد.
محمدرضا بابایی مهاجرت بیرویه نیروی کار ساده را عامل ناهنجاریهای اجتماعی دانست و گفت: در برنامه «یزد پایدار»، پروژههای پیشران در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به عنوان محورهای اصلی پیشرفت استان تعریف شده است.
وی با اشاره به ظرفیتهای بینظیر استان در جذب گردشگر، چشمانداز روشنی برای این صنعت ترسیم و بر تخصیص اعتبار برای مرمت بناهای تاریخی و بهرهبرداری هدفمند از قناتهای جهانی به عنوان موتور محرکه اقتصاد استان تأکید کرد. وی ثبت جهانی یزد را پاسداشت تمدنی دانست که با دانش بومی، کویر را به زیستبومی پایدار تبدیل کرده و صیانت از این میراث را رسالتی سنگین برای نسل امروز برشمرد.
سند قنات زارچ به نام مسنترین مقنی یزد
مدیرکل ثبت اسناد و املاک استان یزد نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر یادآور شد در اقدامی نمادین و ارزشمند، نخستین سند الکترونیکی کاداستری قنات زارچ به نام غلامرضا سرداری زارچی، مسنترین مقنی استان یزد، صادر شد.
مهدی اقبال خاطرنشان کرد: این سند که برای رشته شیرین این قنات تاریخی صادر شده، نشاندهنده جایگاه والای مقنیان در حفظ و تداوم حیات این میراث کهن است.
یکی از گردشگران که به تازگی از این قنات بازدید کرده، در گفتوگو با خبرنگار مهر گفت: قدم زدن در این دالانهای زیرزمینی و لمس دیوارهایی که قرنها پیش کندهکاری شدهاند، احساسی وصفنشدنی دارد. اینکه بدانی آب حیاتبخش برای این شهر کویری، مسیری به طول 90 کیلومتر را طی کرده تا به دست مردم برسد، نشان از نبوغ و تلاش بینظیر مردمان این سرزمین دارد. اینجا فقط یک جاذبه گردشگری نیست، بلکه کتابی زنده از تاریخ و تمدن ایران است.
قنات زارچ که در سال 1384 به شماره 14830 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، در سال 2016 میلادی نیز به عنوان طولانیترین قنات جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و اکنون مسئولان استان یزد از آن به عنوان یک ظرفیت منحصربهفرد برای جذب گردشگران به خصوص گردشگران خارجی میدانند.