خبر یزد - ایسنا /رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با انتقاد از موانع پیش‌روی تولید داخلی محصولات اصلاح‌شده ژنتیکی گفت: استفاده از دستاوردهای این حوزه، در کنار ارزیابی‌های ایمنی زیستی و رفع موانع انتقال فناوری از دانشگاه به مزرعه می‌تواند به تقویت امنیت غذایی کشور کمک کند.
دکتر محمود تولایی با اشاره به تعریف امنیت غذایی در اجلاس جهانی غذا در سال ۱۹۹۶، اظهار کرد: بر اساس تعریف پذیرفته شده در این اجلاس، امنیت غذایی زمانی برقرار است که همه افراد در همه زمان‌ها به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی فیزیکی و اقتصادی داشته باشند؛ به‌گونه‌ای که نیازها و ترجیحات غذایی آنان برای داشتن زندگی فعال و سالم تأمین شود. این تعریف بر ابعاد مختلف امنیت غذایی، از جمله کمیت و کیفیت غذا و امکان دسترسی به آن تأکید دارد. بنابراین، برای تأمین امنیت غذایی کشور، باید از یک سو مقدار غذای در دسترس مردم کافی باشد و از سوی دیگر، سلامت و کیفیت مواد غذایی نیز مورد توجه قرار گیرد.
تولایی با اشاره به شعار رسمی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) برای سال ۲۰۲۶ با عنوان «امروز نوآوری کنیم، فردا تغذیه کنیم (Innovate today. Nourish tomorrow)»، تصریح کرد: این شعار بر اهمیت نوآوری در نظام‌های غذایی و کشاورزی برای تأمین امنیت غذایی تأکید دارد و نشان می‌دهد که جامعه جهانی، استفاده از فناوری‌های نوین را نه تنها ابزاری مؤثر برای تأمین امنیت غذایی، بلکه ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تأمین غذای نسل‌های آینده می‌داند.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران، زیست فناوری کشاورزی را یکی از شاخص‌ترین فناوری‌های مؤثر در تأمین امنیت غذایی دانست و تاکید کرد: بررسی‌های علمی معتبر نشان می‌دهند که توسعه محصولات کشاورزی فناورانه، به‌ویژه محصولات اصلاح شده ژنتیکی یا تراریخته، طی حدود ۳۰ سال از آغاز کشت و توسعه این محصولات، علاوه بر افزایش عملکرد در واحد سطح، از جنبه‌هایی مانند کاهش مصرف سموم کشاورزی نیز نتایج قابل توجهی به همراه داشته است و امکان عرضه محصولات باکیفیت‌تر در مقایسه با روش‌های متداول کشاورزی را فراهم کرده است.
وی با بیان اینکه ایران نیز می‌تواند از ظرفیت این فناوری برای تقویت امنیت غذایی بهره بگیرد، یادآور شد: توسعه این محصولات با اتکا به دانش بومی و منابع داخلی می‌تواند گامی مهم در مسیر تأمین امنیت غذایی مردم باشد.
تولایی با اشاره به ظرفیت کشت برنج تراریخته مقاوم به آفات، با تاکید بر اینکه توسعه کشت برنج تراریخته مقاوم به آفت که به مصرف سموم آفت‌کش نیاز نداشته باشد، می‌توانست گامی مؤثر در افزایش تولید برنج محلی و همچنین تولید برنج باکیفیت‌تر و عاری از بقایای سموم آفت‌کش باشد، خاطر نشان کرد: این فناوری یکی از ابزارهای مهم برای افزایش تولید محصولات غذایی، بهبود کیفیت تغذیه‌ای، کاهش خسارت‌های کشاورزی و مقابله با چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، کمبود آب و افزایش جمعیت است و می‌تواند به بهبود نظام تولید و تأمین غذا کمک کند.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران به نقش زیست‌فناوری در کاهش وابستگی کشور به واردات محصولات غذایی، نهاده‌های کشاورزی و مواد اولیه صنایع غذایی اشاره و اظهار کرد: امروزه بخش قابل توجهی از خوراک دام و طیور وارداتی به کشور، به عنوان نهاده‌های کشاورزی و همچنین روغن نباتی وارداتی، به عنوان ماده اولیه صنایع غذایی، از محصولات تراریخته تأمین می‌شود. توجه ویژه به زیست فناوری و تلاش برای توسعه این محصولات در داخل کشور، با تکیه بر دانش بومی و منابع داخلی می‌توانست و همچنان می‌تواند گامی مؤثر در مسیر کاهش وابستگی به واردات این محصولات باشد.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با اشاره به کاربرد فناوری‌های زیستی در کشاورزی و صنایع غذایی جهان، با تاکید بر اینکه چندین فناوری زیستی در دنیا به صورت عملی در بخش کشاورزی و صنایع غذایی به کار گرفته شده‌اند و در شرایط مناسب توانسته‌اند به افزایش تولید، بهبود کیفیت محصولات و کاهش هزینه‌های تولید کمک کنند، یکی از این فناوری‌ها را مهندسی ژنتیک و تولید محصولات اصلاح شده ژنتیکی عنوان کرد و یادآور شد: این محصولات می‌توانند برای مثال، خسارت ناشی از برخی آفات هدف را کاهش دهند و از این طریق، با کاهش مصرف آفت‌کش‌ها، هزینه‌های کنترل آفات را کم کرده و عملکرد محصول را افزایش دهند.
وی با اشاره به تجربه کشت پنبه تراریخته Bt در هند، افزود: پژوهش‌های انجام شده در هند نشان داده‌اند که استفاده از پنبه تراریخته به افزایش عملکرد و کاهش مصرف آفت‌کش‌ها منجر شده است.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران همچنین به تجربه تولید ذرت تراریخته در فیلیپین اشاره کرد و گفت: این محصول با هدف مقابله با کرم ساقه‌خوار ذرت توسعه یافته است و مطالعات میدانی درباره آن، افزایش عملکرد محصول به میزان ۱۴ تا ۳۴ درصد و کاهش هزینه‌های کنترل آفات را نشان داده‌اند. به طور کلی تجربه برخی کشورهای تولید کننده و صادر کننده محصولات تراریخته نیز نشان می‌دهد که استفاده از این فناوری‌ها می‌تواند به مدیریت بهتر آفات و علف‌های هرز و کاهش برخی هزینه‌های تولید کمک کند.
ایران؛ واردکننده محصولات تراریخته، با ظرفیت توسعه تولید داخلی
تولایی با اشاره به جایگاه برزیل و آرژانتین در بازار جهانی محصولات تراریخته، گفت: برزیل و آرژانتین از بزرگترین صادرکنندگان محصولات تراریخته در جهان هستند و ایران نیز از واردکنندگان عمده این محصولات از این دو کشور به شمار می‌رود. تجربه این کشورها نشان می‌دهد که پذیرش گسترده محصولات تراریخته، از جمله ذرت تراریخته می‌تواند در مدیریت آفات و علف‌های هرز و کاهش برخی هزینه‌های تولید مؤثر باشد.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با اشاره به ظرفیت‌های علمی و زیرساختی کشور در حوزه زیست فناوری کشاورزی با بیان اینکه خوشبختانه در کشور سرمایه‌گذاری قابل توجهی برای تربیت نیروی انسانی و تجهیز زیرساخت‌های تحقیقاتی و توسعه‌ای در زمینه زیست‌فناوری کشاورزی و مهندسی ژنتیک گیاهی انجام شده است، با انتقاد از موانع موجود در مسیر توسعه کشت محصولات تراریخته در کشور، تاکید کرد: با وجود واردات گسترده این محصولات و مصرف فراوان نمونه‌های وارداتی، صدور مجوز کشت داخلی آنها با بی‌مهری‌هایی روبه‌رو است. امیدواریم موانع موجود در مسیر توسعه کشت محصولات تراریخته در کشور برطرف شود تا مردم بتوانند از مزایای این محصولات در راستای تأمین امنیت غذایی کشور بهره‌مند شوند.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با بیان اینکه ظرفیت‌های آموزشی و زیرساخت‌های پژوهشی گسترده‌ای در کشور ایجاد شده و منابع مالی قابل توجهی نیز برای تربیت نیروی انسانی متخصص اختصاص یافته است، افزود: کشور همچنین از ظرفیت‌های قانونی مناسبی برخوردار است که از جمله آنها می‌توان به قانون ملی ایمنی زیستی اشاره کرد؛ قانونی که ناظر بر استفاده اطمینان بخش از ظرفیت‌های زیست‌فناوری گیاهی و کشاورزی در کشور است.
وی با انتقاد از رویکردهای غیرقابل توجیه برخی مدیران مؤثر کشور در استفاده از ظرفیت‌های این حوزه، خاطر نشان کرد: متأسفانه از ظرفیت‌های تحقیقاتی ایجاد شده برای توسعه کسب و کارهای دانش‌بنیان، ایجاد اشتغال در بخش کشاورزی و ورود محصولات بهبودیافته به بازار استفاده نشده است. حتی به دلیل موانع ایجادشده در این مسیر، شاهد رویگردانی نسل جوان و دانش‌آموختگان متخصص زیست‌فناوری کشاورزی نیز هستیم؛ مسئله‌ای که می‌تواند بر بهره‌گیری از ظرفیت نیروی انسانی متخصص کشور در این حوزه تأثیر بگذارد.
نبود آمار دقیق سهم محصولات زیستی در زنجیره تأمین غذا
تولایی درباره سهم محصولات و فناوری‌های زیستی در زنجیره تأمین غذای کشور و وجود آمار مستند در این زمینه، اظهار کرد: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، بخش قابل توجهی از خوراک دام و طیور وارداتی به کشور، به‌عنوان نهاده‌های کشاورزی و همچنین روغن نباتی وارداتی، به‌عنوان ماده اولیه صنایع غذایی، از محصولات تراریخته تأمین می‌شود. آمار رسمی از مقدار دقیق واردات این محصولات به کشور وجود ندارد، اما آمارهای غیررسمی نشان می‌دهند که حجم واردات نهاده‌های کشاورزی می‌تواند حدود ۸ میلیون تن باشد و ارزش واردات نهاده‌های دامی و غذایی نیز سالانه به حدود هشت میلیارد دلار برسد.
تولایی در پاسخ به پرسشی درباره نقش زیست‌فناوری در تولید ارقام گیاهی مقاوم به خشکی، شوری خاک، آفات و بیماری‌ها، به پژوهش‌های انجام‌شده از سوی محققان ایرانی درباره ساختار ریشه برنج، اشاره و اظهار کرد: پژوهشگرانی در کشور روی ساختار ریشه گیاه برنج و مهندسی آن کار کرده‌اند تا این گیاه بتواند مشابه گیاهان زراعی دارای ریشه‌های عمیق، آب را از لایه‌های عمیق‌تر خاک جذب کند. تولید برنج تراریخته مقاوم به علف‌کش که به کشت غرقابی نیاز نداشته باشد، می‌تواند امکان کشت خشک این محصول، مشابه گندم را فراهم کند. چنین رویکردی ضمن صرفه‌جویی قابل توجه در مصرف آب، می‌تواند به تولید محصولی با ارزش غذایی بالاتر نیز کمک کند.
تولایی با اشاره به تجربه جهانی تولید ذرت تراریخته مقاوم به خشکی، یادآور شد: در جهان نمونه موفقی از ذرت تراریخته مقاوم به خشکی تولید و معرفی شده است. بهره‌گیری از چنین قابلیتی در ایران، با توجه به میانگین پایین منابع آبی و اقلیم خشک کشور می‌تواند بسیار مفید و راهگشا باشد.
تولایی با اشاره به وضعیت محصولات اصلاح‌شده ژنتیکی در کشور، اظهار کرد: با توجه به ممنوعیت کشت محصولات تراریخته در ایران، دانش و فناوری حاصل‌شده در این حوزه عمدتاً پشت سد صدور مجوز متوقف مانده است؛ به‌طوری‌که این محصولات از کشت محدود گلخانه‌ای و کشت محصور در مناطق مدیریت‌شده فراتر نرفته‌اند. در برخی موارد، سویه‌های تولیدشده در یخچال‌های آزمایشگاهی نگهداری می‌شوند و در معرض از دست دادن قابلیت‌های رویشی خود قرار دارند. به این ترتیب، ظرفیت علمی ایجادشده به‌درستی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و هزینه این وضعیت به دانشمندان و پژوهشگران کشور تحمیل می‌شود.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با اشاره به نمونه برنج دارای ریشه عمیق و مقاوم به آفت، خاطر نشان کرد: تولید چنین برنجی یکی از نمونه‌های ظرفیت‌های ایجادشده در این حوزه است که می‌توانست با نیاز آبی بسیار کمتر و مصرف ناچیز سموم، وارد بازار غذایی کشور شود. نمونه‌های دیگری نیز از این دست وجود دارد که به دلیل تجربه ناموفق در زمینه برنج یا موانع بوروکراتیک در مسیر دریافت مجوز، در مراحل اولیه متوقف شده یا به فراموشی سپرده شده‌اند. این وضعیت در حالی ادامه دارد که به دلیل نیاز روزافزون کشور به محصولات غذایی، واردات همین نوع محصولات و نهاده‌ها همچنان ادامه دارد.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران درباره نگرانی‌های مطرح‌شده پیرامون محصولات تراریخته و تفاوت میان ارزیابی علمی خطر و نگرانی عمومی، گفت: در حوزه زیست‌فناوری کشاورزی و محصولات تراریخته، همانند سایر فناوری‌ها، ملاحظات و نگرانی‌هایی مطرح است؛ با این حال، مهندسی ژنتیک با مفهومی به نام «ایمنی زیستی» همراه است که به معنای به‌کارگیری روش‌هایی برای استفاده مسئولانه از فناوری زیستی است. فرایند ارزیابی ایمنی زیستی حتی پیش از آغاز آزمایش‌های مهندسی ژنتیک در محیط آزمایشگاهی شروع می‌شود و ملاحظات ایمنی زیستی از همان مرحله انتخاب ژن انتقالی و نوع محصول مورد نظر در نظر گرفته می‌شوند.
تولایی با بیان اینکه ارزیابی‌ها پس از تولید محصول نیز ادامه می‌یابد، اظهار کرد: پس از تولید محصولات تراریخته، ارزیابی‌های ایمنی زیستی در حوزه‌های مختلف، از جمله سلامت و محیط زیست انجام می‌شود و این محصولات پس از طی مراحل مربوط و دریافت مجوزهای لازم، امکان کشت و مصرف پیدا می‌کنند.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با اشاره به چارچوب‌های قانونی موجود در کشور، تصریح کرد: خوشبختانه ایران نیز چارچوب‌های نسبتاً جامع و کاملی در زمینه ایمنی زیستی محصولات تراریخته دارد. کشور به پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا، به‌عنوان یکی از مهمترین اسناد بین‌المللی الزام‌آور در این حوزه، پیوسته و چارچوب‌های ملی مرتبط را نیز در قالب قانون ایمنی زیستی، مصوب سال ۱۳۸۸ مجلس شورای اسلامی و سایر ضوابط دستگاهی به تصویب رسانده و اجرا کرده است. ساختارهای سازمانی مرتبط با ایمنی زیستی نیز در وزارت بهداشت و سایر مراجع ذی‌صلاح وجود دارند و وظایف نظارتی و ارزیابی در این زمینه بر عهده نهادهای مربوط است.
به گفته وی، محصولات تراریخته وارداتی، چه در حوزه غذای انسان و چه در حوزه خوراک دام، پیش از ورود به بازار، مراحل بررسی ایمنی زیستی را طی می‌کنند و مجوزهای لازم را از وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی دریافت می‌کنند.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران با تاکید بر اینکه در حوزه کشت محصولات تراریخته چارچوب‌های ارزیابی نظام‌مندی تدوین شده است، اما در حال حاضر کشت این محصولات در کشور انجام نمی‌شود و ایران عمدتاً واردکننده محصولات حاصل از این فناوری است، درباره ظرفیت تولید پروتئین‌های جایگزین، از جمله پروتئین‌های حاصل از تخمیر میکروبی، برای تأمین غذای آینده و وضعیت صنعتی‌شدن این فناوری‌ها در ایران، گفت: در زمینه پروتئین‌های تک‌سلولی و محصولات پروتئینی تخمیری، ظرفیت علمی مناسبی در کشور وجود دارد، اما از نظر تولید، هنوز در مراحل چندان پیشرفته‌ای قرار نداریم و این حوزه نیز به توجه بیشتری نیاز دارد.
وی با بیان اینکه متأسفانه چرخه‌های بوروکراتیک، تصمیم‌گیری‌های غیرعلمی در برخی دستگاه‌های اجرایی و قوانین بازدارنده، از مهمترین موانع پیشرفت در مسیر انتقال فناوری از دانشگاه به مزارع و کارخانه‌های صنایع غذایی هستند، ادامه داد: با توجه به وابستگی کشور به واردات محصولات تراریخته ، تولید این محصولات در داخل کشور قطعا می‌تواند به کاهش وابستگی به واردات کمک کند.
تولایی افزود: به‌ویژه در شرایط کنونی، محصولاتی که امکان تولید آنها در داخل کشور و با اتکا به دانش متخصصان ایرانی وجود داشته و می‌توانسته‌اند تحت نظارت قانونمند و در چارچوب سازوکارهای قانون ملی ایمنی زیستی و با مشارکت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست به مرحله تولید برسند، درگیر تصمیم‌گیری‌هایی شده‌اند که نادرست است.
رئیس انجمن ایمنی زیستی ایران ادامه داد: این محصولات می‌توانستند به تقویت امنیت غذایی کشور کمک کنند، اما به اعتقاد من، گرفتارشدن آنها در فرایندهای نادرست تصمیم‌سازی، موجب افزایش روزافزون وابستگی کشور در حوزه امنیت و ایمنی غذایی به کشورهای دیگر شده است. هرگونه تلاش برای اصلاح این خطای راهبردی و حمایت از بهره‌وری فناورانه، به‌ویژه در حوزه زیست‌فناوری می‌تواند در کاهش وابستگی کشور مؤثر باشد.
وی با طرح این پرسش که اگر محصولات اصلاح‌شده ژنتیکی مفید هستند، چرا نباید از تولید دانش‌بنیان آنها در داخل کشور حمایت شود، خاطرنشان کرد: هر دانش و فناوری را که بر آن تسلط داشته باشیم، می‌توانیم محاسن آن را به حداکثر برسانیم، معایب احتمالی آن را به حداقل کاهش دهیم و آنها را مدیریت کنیم؛ در غیر این صورت، همواره به کشورهای دیگر وابسته خواهیم بود و ناگزیر از دنباله‌روی خواهیم شد.