خبر یزد - گنبد عالی ابرکوه به عنوان نخستین اثر تاریخی ثبت شده استان یزد نمونهای از معماری اصیل ایرانی است که هرساله نظر گردشگران و مسافران را به خود جلب میکند.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز یزد ، این بنا آرامگاه امیرعمیدالدین شمس الدوله دیلمی و مادرش از طایفه هزار اسب بوده که به دستور فرزندش فیروزان به سال ۴۴۸ ساخته شده است و در سال۱۳۱۲ به شماره ۱۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هماکنون بیش از یک هزار سال از زمان احداث آن میگذرد.
این بناهای سنگی دوره دیلمیان از نفایس هنر معماری ایران روی تپهای مشرف برجاده ابرکوه به بخش بهمن واقع شده است، در کتیبه دیگری که در بالای مدخل مقبره قرار گرفته عبارت «ولوالده السیده الجلیه ناز رحمه الله علیهما» نوشته شده است.
این بنا با داشتن ویژگی خاص دوره سلجوقی و مقرنسهای زیبای آن و طرح ساختمانی مستحکم و کتیبه کوفی آن در زمره آثار و مقبرههای مهم تاریخی ایران در قرن پنجم هجری قمری و دوران سلجوقیان بشمار میرود و سنگ و گچ از مصالحی است که غالبا بناهای ساسانی با آن بنا شده که در این بنا نیز از مصالح اصلی به شمار میروند.
گنبد عالی نمونه جالب معماری در نوع خود محسوب میشود که به صورت هشت ضلعی از سنگ و ساروج بنا شده و در پایه گلوی گنبد به صورت مدور درمی آید و گنبد برفراز آن قرار داردو پایه این گنبد هشت گوش اضلاع کوچکتر ساخته شده و پهنای داخل آن ۸.۹۰ متر و بلندی آن حدود ۱۲ متر است.
ارتفاع طاق نماها ۱.۶ و در هشت گوش هشت ترنبه تعبیه و پایه هشت گوش تبدیل به دایره میشود و گنبد کروی کامل بصورت دورچین بر فراز آن قراردارد.
مصالح ساختمانی بنا سنگهای طبیعی کوهستان و ساروج است، این بنای جالب برفراز صخرههای طبیعی کوهستان بنا شده و به همین جهت با وجود زلزلههای پی درپی که درابرکوه به وقوع پیوست کوچکترین خللی در ارکان آن بوجود نیامد.
یک مدخل درضلع شمالی گنبد قرار دارد که بر سرداب زیرین مقبره راه دارد و دراین بنا سه ردیف مقرنس زیر پایه گنبد و دو رشته کتیبه به خط کوفی بنائی از آجر برجسته که یکی زیرمقرنسها و دیگری بر بالای ورودی قرارگرفته است.
این بنا یکی از سالمترین گنبدهای دوره سلجوقی و از نفایس هنر ایران که بر روی تپهای مشرف به جاده و شهر ابرکوه قرار گرفته است و درپای گلوی گنبد هم کتیبهای به خط کوفی بنائی دیده میشود که حروف آن را با آجر تراشیده و در داخل متن کتیبه کار گذاشتهاند.
در داخل گنبد سرداب وسیعی دیده میشود که مدخل ورودی آن نیز در داخل گنبد قرار دارد که مقبره مدفن عمیدالدین شمس الدوله نوه نصربن حسن بن فیروزان دیلمی است که در دوره حکومت سلجوقیان به حکومت ابرکوه منسوب شده است و از نظر طرح بنای مذکور شبیه بناهای قرون سوم و چهارم هجری شمال ایران است که بوسیله عمید الدین شمس الدوله بنا شده است و از دودمان دیلمیان است.