خبر یزد - ایسنا / رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با اشاره به سیلاب‌های ۱۰ تا ۱۲ مهرماه در مازندران، فارس و البرز، گفت: شدت و وسعت این سیلاب‌ها حاصل هم‌افزایی عوامل طبیعی و انسانی است و تغییر اقلیم، شهرسازی ناپایدار، ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و توسعه سطوح بتنی و آسفالتی بدون توسعه متناسب شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی، ریسک و خسارت ناشی از سیلاب را افزایش می‌دهد.
ایران در سال‌های مختلف بارها شاهد وقوع سیلاب‌های ناگهانی و گسترده بوده است؛ رخدادهایی که در کنار خسارت‌های جانی و مالی، ضعف برخی زیر ساخت‌ها و چالش‌های موجود در مدیریت و کاهش خطر سیلاب را نیز آشکار کرده‌اند. از سیلاب‌های گسترده فروردین‌ماه ۱۳۹۸ در نقاط مختلف کشور تا رخدادهای ناگهانی سال‌های اخیر در شهرها و مناطق مختلف، تجربه نشان داده است که بارش شدید تنها عامل تعیین‌کننده در میزان خسارت نیست و نحوه مواجهه با این پدیده، آمادگی پیش از وقوع، وضعیت زیرساخت‌های شهری و آموزش عمومی نیز نقش مهمی در پیامدهای آن دارد.
سیلاب، برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، در بسیاری از موارد با توجه به شرایط جوی و وضعیت حوزه آبریز، امکان پیش‌بینی و صدور هشدار پیش از وقوع آن وجود دارد؛ از این رو، آمادگی دستگاه‌های مسئول و آگاهی مردم از نحوه رفتار در زمان دریافت هشدار می‌تواند در کاهش خسارت‌ها موثر باشد. با این حال، تکرار برخی پیامدهای مشابه در رخدادهای مختلف، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا از تجربه سیلاب‌های گذشته به اندازه کافی درس گرفته‌ایم و آیا آمادگی لازم برای مواجهه با این مخاطره در شهرها و مناطق مختلف کشور ایجاد شده است؟
تحلیل عوامل و میزان نقش آنها در سیلاب‌های مهر ۱۴۰۵
دکتر مهدی زارع، رییس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، با اشاره به سیلاب‌های پاییزه کشور گفت: پاییز ۱۴۰۵ با ناپایداری‌های جوی و سامانه‌های بارشی سنگینی از اروپا تا ترکیه و مناطق مختلف ایران از جمله آب گرفتگی‌ها و سیلاب‌های جمعه تا یکشنبه ۱۰ تا ۱۲مهر ۱۴۰۵ در استان‌های مازندران، فارس و البرز همراه بوده است. شدت و وسعت این سیلاب‌ها نتیجه هم‌افزایی چند عامل کلیدی طبیعی و انسانی است که هر کدام از این عوامل دارای وزن اثربخشی متفاوتی است.
وی با بیان اینکه بارش‌های شروع سال آبی محرک مستقیم و آنی است، اظهار کرد: با آغاز مهرماه، تغییرات تراز جوی و برخورد توده‌های هوای خنک با سطوح گرم تابستانی، رگبارهای پاییزی را کلید می‌زند و این در حالی است که زمین پس از ماه‌ها خشکی و گرمای تابستان دچار تراکم شده و توان جذب اولیه آب را ندارد؛ در نتیجه، حتی حجم‌های نسبتا متوسط بارش نیز به سرعت به رواناب‌های سطحی خروشان تبدیل می‌شوند.
زارع با تأکید بر اینکه سوپر ال‌نینو یا تقویت فاز ال‌نینو در سال ۲۰۲۶ سیستم‌های فشار جوی و مسیر حرکت جریان‌های جت (Jet Streams) را در نیمکره شمالی دستخوش تغییر کرده است، خاطر نشان کرد: تزریق رطوبت فراتر از نرمال با افزایش تبخیر از پهنه‌های آبی و گسیل رودخانه‌های جوی (Atmospheric Rivers)، بستر مناسبی برای ورود سامانه‌های پربارش به حوضه مدیترانه، ترکیه و بخش‌هایی از فلات ایران فراهم کرده است.
رییس مرکز پیش بینی زلزله پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تغییر اقلیم را عامل تشدیدکننده و بنیادین بحران توصیف کرد و ادامه داد: گرمایش جهانی ظرفیت نگهداری رطوبت در جو را به ازای هر درجه افزایش دما حدود ۷ درصد بیشتر کرده است. رگبارهای حدی (Cloudbursts) ناشی از تغییر اقلیم نماد شروع احتمالی سیلاب است. الگوی بارش‌های ملایم و طولانی‌مدت به سمت بارش‌های فوق‌العاده شدید، کوتاه‌مدت و نقطه‌ای تغییر کرده که سامانه‌های طبیعی و مصنوعی توان تخلیه سریع آن را ندارند.
زارع، شهرسازی ناپایدار و بی‌توجهی به ملاحظات محیط زیستی را از دلایل مهم افزایش ریسک دانست و اظهار کرد: ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، تغییر مسیر طبیعی رودها و از بین رفتن تالابها و جاذب‌های طبیعی آب. گسترش بی‌رویه سطوح بتنی و آسفالت در شهرهایی مانند کرج یا کلان‌شهرهای اروپا و ترکیه، بدون توسعه متناسب شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی، سرعت و حجم جریان سیلاب را چند برابر می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری شهری در برابر سیلاب‌های فرین پاییزی، اجرای ترکیبی از راهکارهای مهندسی مدرن و مدیریت یکپارچه بحران ضروری است، اضافه کرد: در این زمینه توسعه رویکرد «شهرهای اسفنجی» (Sponge Cities) با استفاده از سطوح نفوذپذیر جایگزین پوشش‌های آسفالت و بتن سنتی با بتن‌های متخلخل و پیاده‌روهای نفوذپذیر در معابر شهری برای جذب حداکثری آب باران ضروری است. همچنین ایجاد باغ‌های بارانی و پارکینگ‌های زیستی با احداث فضای سبز فرورفته و حوضچه‌های طبیعی کوچک در سطح شهر جهت هدایت، ذخیره و تصفیه موضعی رواناب‌ها قابل اجرا است.
زارع یادآور شد: علاوه بر اینها مهندسی رودخانه‌ها و بازگرداندن بستر طبیعی با آزادسازی حریم و بستر و اجرای دقیق قوانین مربوط به عقب‌نشینی از حریم رودخانه‌ها و رفع تصرفات غیرقانونی ساختمانی که مسیر طبیعی جریان آب را مسدود کرده‌اند عملیاتی می‌شود، ضروری است.
وی احداث حوضچه‌های آرامش و ساخت سازه‌های کنترل سیلاب در بالا دست حوضه‌های آبریز برای کاهش انرژی جنبشی و سرعت جریان سیل پیش از رسیدن به مناطق مسکونی را بخش دیگر از راهکارهای برای کنترل سیلاب عنوان کرد و گفت: هوشمندسازی و سامانه‌های هشدار پیش هنگام باید تسریع شود و شبکه‌های پایش راداری و نصب ایستگاه‌های باران‌سنج و دبی‌سنج آنلاین مجهز به هوش مصنوعی برای پیش‌بینی دقیق زمان و حجم سیلاب ضروری به نظر می‌رسد.
رییس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی بر توسعه سامانه‌های هشدار سریع (Early Warning) در این حوزه تاکید و خاطر نشان کرد: ارسال هماهنگ و خودکار هشدارهای اضطراری به گوشی‌های هوشمند شهروندان و سازمان‌های امدادی پیش از وقوع بحران بخش از راه حل‌های فناورانه است. آمادگی جامعه و مدیریت بحران یکپارچه با لایروبی پیشگیرانه و پاکسازی منظم و دوره‌ای شبکه فاضلاب شهری، دهانه پل‌ها و مسیل‌ها پیش از آغاز فصل بارش‌های سنگین الزامی است.
به گفته زارع، برگزاری مانورهای آمادگی برای جوامع محلی و تقویت بیمه‌های همگانی حوادث جهت جبران سریع‌تر خسارات وارده، بخشی از «پدافند مدنی civil defense» در کاهش ریسک‌های اقلیمی خواهد بود.