خبر یزد - خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها، محدثه میرجلیلی؛ محدودیت منابع آب زیرزمینی و تداوم خشکسالی، مدیریت مصرف را به یکی از اولویت‌های اصلی استان یزد تبدیل کرده است. در این شرایط، بازار آب به‌عنوان راهکاری اقتصادی و مشارکت‌محور، امکان مبادله رسمی آب صرفه‌جویی‌شده میان بهره‌برداران را فراهم کرده است.
این سازوکار تلاش می‌کند میان منافع اقتصادی کشاورزان و ضرورت حفاظت از منابع زیرزمینی پیوند برقرار کند؛ به‌گونه‌ای که بهره‌بردار با کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری، امکان واگذاری بخشی از سهم آب خود را داشته باشد و در مقابل، بخشی از آب صرفه‌جویی‌شده برای آبخوان‌ها حفظ شود.
رشد پنج‌برابری مبادلات بازار آب یزد
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد، با اشاره به روند اجرای این طرح اظهار کرد: بازار آب استان پس از چند سال مطالعه و تدوین ضوابط، در سال ۱۴۰۳ به‌صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرد و در نخستین سال حدود ۳۰ هزار مترمکعب آب در آن مبادله شد.
جواد محجوبی افزود: حجم مبادلات ثبت و نهایی‌شده در سال ۱۴۰۴ به ۱۴۴ هزار و ۴۲۰ مترمکعب رسید که در مقایسه با سال قبل، رشد حدود پنج‌برابری داشته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یزد با اشاره به آثار این مبادلات بر منابع زیرزمینی بیان کرد: طی سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، در مجموع ۲۵ هزار و ۳۶۶ مترمکعب آب به نفع آبخوان‌ها ذخیره شده است.
محجوبی گفت: این آمار نشان می‌دهد بازار آب از مرحله آغاز فعالیت عبور کرده و به‌تدریج در حال گسترش است؛ با این حال، میزان اثرگذاری آن بر وضعیت منابع زیرزمینی به استمرار صرفه‌جویی واقعی و رعایت ضوابط برداشت وابسته است.
صرفه‌جویی به درآمد کشاورز تبدیل می‌شود
معاون برنامه‌ریزی شرکت آب منطقه‌ای یزد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر یکی از اهداف بازار آب، ایجاد انگیزه اقتصادی برای کاهش مصرف است. در این سازوکار، بهره‌بردار می‌تواند با اصلاح روش‌های آبیاری و افزایش بهره‌وری، بخشی از آب صرفه‌جویی‌شده را در چارچوب مقررات به متقاضیان واگذار کند.
محمد راسترو، با تشریح نحوه انجام مبادلات اظهار کرد: انتقال آب در بازار از طریق جابه‌جایی شارژ آب از چاه فروشنده به چاه خریدار انجام می‌شود و بر اساس ضوابط، حداقل ۱۰ درصد از آب صرفه‌جویی‌شده در هر معامله برای آبخوان حفظ خواهد شد.
وی افزود: کیفیت آب نیز در معاملات مورد توجه قرار می‌گیرد و بر اساس کیفیت منابع، ضرایب مربوط اعمال می‌شود.
معاون برنامه‌ریزی شرکت آب منطقه‌ای یزد ادامه داد: درآمد حاصل از فروش آب می‌تواند برای مکانیزه‌کردن مزارع، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، اجرای روش‌های آبیاری قطره‌ای و تحت فشار و تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر و دارای ارزش اقتصادی بیشتر هزینه شود.
راسترو خاطرنشان کرد: بر این اساس، بازار آب در صورت اجرای صحیح می‌تواند به کشاورز برای افزایش بهره‌وری و تأمین منابع مالی مورد نیاز مزرعه کمک کند و هم‌زمان بخشی از منابع آب را از چرخه مصرف خارج و برای حفاظت از آبخوان‌ها حفظ کند.
گسترش بازار آب به دشت‌های دیگر استان
وی گفت: بازار آب یزد در ابتدای فعالیت بر دشت یزد ـ اردکان متمرکز بود، اما با توسعه طرح، محدوده فعالیت آن در سال ۱۴۰۴ به دشت‌های ابرکوه، خاتم و مروست نیز گسترش یافت.
راسترو نصب و صحت‌سنجی کنتور هوشمند، نصب مودم، برخورداری از پروانه بهره‌برداری معتبر، نداشتن بدهی به آبخوان و نداشتن تخلف قبلی را از مهم‌ترین شرایط حضور در این بازار برشمرد.
وی همچنین ساماندهی مبادلات آب در چارچوب ضوابط را از اهداف این طرح دانست؛ سازوکاری که امکان مبادله میان بهره‌برداران بخش کشاورزی و همچنین انتقال آب از بخش کشاورزی به صنعت را فراهم می‌کند.
شفافیت معاملات و توسعه بازار آب
یکی از کارکردهای بازار آب، ایجاد بستر رسمی برای مبادلات و کاهش معاملات غیررسمی است. ثبت و نظارت بر جابه‌جایی سهم آب، امکان شفافیت بیشتر در معاملات را فراهم می‌کند و می‌تواند به ساماندهی عرضه و تقاضا کمک کند.
در همین زمینه، تدوین دستورالعمل صدور «سند صرفه‌جویی آب» نیز در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که با هدف ثبت و اعتبارسنجی میزان صرفه‌جویی انجام می‌شود. توسعه بازار آب‌های نامتعارف با استفاده از ظرفیت پساب و آب دریا نیز از دیگر برنامه‌های مطرح‌شده در این حوزه است.
بازار آب؛ راهکار مکمل حفاظت از منابع زیرزمینی
با وجود رشد مبادلات، موفقیت بازار آب را نمی‌توان تنها با افزایش حجم معاملات سنجید. میزان صرفه‌جویی واقعی، رعایت سقف برداشت، حفظ سهم تعیین‌شده برای آبخوان‌ها و نحوه استفاده از درآمد معاملات، از شاخص‌های مهم ارزیابی این طرح به شمار می‌روند.
بازار آب به‌تنهایی قادر به جبران افت منابع زیرزمینی نیست و باید در کنار طرح‌های تعادل‌بخشی، اصلاح الگوی کشت، افزایش راندمان آبیاری و نظارت بر برداشت منابع اجرا شود.
رشد حدود پنج‌برابری مبادلات در سال ۱۴۰۴ و ذخیره بیش از ۲۵ هزار مترمکعب آب به نفع آبخوان‌ها در دو سال گذشته، بخشی از نتایج ثبت‌شده این تجربه در یزد است. تداوم این روند اما به آن بستگی دارد که صرفه‌جویی در مصرف، به کاهش واقعی برداشت از منابع زیرزمینی منجر شود و منافع اقتصادی بهره‌برداران با حفاظت از ذخایر آبی استان همراه بماند.